ÖzetÜlkemizde yer kabuğunda bulunan levhaların yatay ve düşey hareketlerine bağlı olarak sık sık depremler meydana
gelmektedir. Bu depremler sonucu yapılara etkiyen yatay yükler, mimari tasarım kararlarında önemli bir yer
tutmaktadır. Yapının taşıyıcı sistem çözümünde deprem etkisiyle oluşan yatay yüklere karşı alınan tasarım kararları,
düşey yüklere göre alınan mimari çözümlerden farklılık göstermektedir. Geçmişten günümüze ülkemizdeki cami
gelişimi incelendiğinde, biçimsel anlamda çeşitliliğin olduğu, bu çeşitlilikte inşa edildiği yerin kültürünün, coğrafi
durumunun, ikliminin, teknolojisinin ve ekonomisinin etkili olduğu görülmektedir. Yaşanılan depremler sonrasında,
camilerde yapılan hasar tespit çalışmalarında, bina rijitliğini sağlayamayan camilerin ağır hasarlar aldığı belirlenmiştir.
Bu açıdan özellikle sembolik olarak öne çıkan camilerin depreme dayanıklı tasarım kararlarında, bölgenin
depremselliğini de göz önüne alarak estetik ve fonksiyonelliğin yanında güvenli birer yapı olmaları mimarlık disiplini
açısından önemlidir. Yapılan bu çalışmada da Türkiye'deki 1999 Kocaeli depreminden sonra aktif fay hatları üzerinde
inşa edilen modern camilerin form ve biçim tasarımı arayışında deprem faktörünün etkisi incelenmiştir. 10 adet cami
örneğinin tasarımı sırasında alınan taşıyıcı sistem kararları, veri toplama analizi yöntemi ile yapı tipleri, üst örtüleri,
yapı hacimleri, strüktür ve yapı malzemeleri kıyaslanarak değerlendirilmiş ve Türk Bina Deprem Yönetmeliğinde
bulunan planda ve düşeyde düzensizlik durumlarına göre gözlemsel olarak analiz edilmiştir. Sonuç olarak çağdaş cami
mimarisinde düzensizlik durumlarına dikkat edilerek mimari tasarımları kurgulanan yapıların yanı sıra özellikle zayıf
kat, yumuşak kat ve döşeme süreksizliğine yol açabilecek örneklerin de bulunduğu görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Deprem, Çağdaş Cami, Plan Tipleri, Yapısal Düzensizlik
Abstract
Earthquakes frequently occur in our country due to the horizontal and vertical movements of plates within the earth’s
crust. Horizontal loads acting on buildings as a result of these earthquakes have an important place in architectural
design decisions. The design decisions regarding the horizontal loads caused by the earthquake in the structural system
solution of the buildings differ from the architectural solutions considering the vertical loads. When the development of
mosques in our country from the past to the present is examined, it is seen that there is a variety in terms of form and
the location where mosques are built is also effective on this diversity due to culture, geographical situation, climate,
technology and economy of the region. Field studies showed that the mosques that could not provide the building
rigidity and ductility were heavily damaged as a result of earthquakes. In this respect, it is important in terms of the
architectural discipline that the mosques, which stand out symbolically, should be safe besides being aesthetic and
functional, taking into account the seismicity of the region in the earthquake-resistant design decisions. In this study,
the effect of earthquakes on the form of the modern mosques that built on the active fault lines after the Kocaeli
earthquake in 1999 was investigated. Structural system decisions taken during the design of ten selected mosques were
evaluated by comparing building types, top covers, building volumes, structural and building materials by using data
collection analysis method. These mosques were also visually analyzed in terms of horizontal and vertical irregularities
mentioned in the Turkish Earthquake code. In conclusion, it has been observed that in addition to the buildings whose
architectural designs were made by paying attention to irregularities in contemporary mosque architecture, there also
examples that may cause slab discontinuity, weak and soft storey irregularities.
Keywords: Earthquake, Contemporary Mosque, Plan Design, Structural Irregularity.
Sonuçlar ve Öneriler
Modern cami mimarisinde birbirine benzemeyen plan şemalarında ve farklı form
arayışlarında yapılar tasarlandığı dikkat çekmektedir. Türkiye'de 1999 depreminden sonra inşası
gerçekleşen camilerin yaşayabileceği şiddetli depremler sonrasında sismik performanslarına etki
edecek mimari tasarım kararlarını yönetmelik çerçevesinde incelenmek önemlidir. Özellikle cami
minareleri hakkında literatürde çok fazla çalışma bulunmasına rağmen kütlesel biçimlendirmeye
yönelik analizler kısıtlıdır.
Yapılan çalışmada yönetmelikler doğrultusunda yatayda ve düşeyde düzensizlik durumları
gözlemsel olarak incelenen camiler sırasıyla; GOSB Cami, Sancaklar Cami, Marmara İlahiyat
Cami, Yeşil Vadi Cami, Akçakoca Cami, Şakirin Cami, Semazen Cami, Kudüs Cami, Gaziemir
Sultan Cami ve Hacı Mehmet Gebizli Camidir.
GOSB cami de incelenen plan ve kesitlerde; Bina Deprem Yönetmeliğinde bulunan A2, B1
ve B2 düzensizlikleri, Akçakoca camide A3 düzensizliği, Kudüs camide A2,B1 ve B2
düzensizlikleri oluşabileceği gözlemlenmiştir. Diğer incelenen camilerde yönetmelikte belirtilen
düzensizlikler bulunmamıştır.
Ele alınan on çağdaş cami tasarımı incelendiğinde çoğunlukla simetrik ve simetriğe yakın
plan ve taşıyıcı sistem kararları tercih edilmiştir. Bu tasarım kararları yapının yük dağılımının rijit
bir yayılım göstermesi sağlanmıştır. Plan şeması simetrik olmayan camilerde ise yapının taşıyıcı
sistemi perde duvar veya rijit taşıyıcı yapı elemanları ile desteklenerek yapının burulma
gerilmelerine karşı korunduğu gözlenmiştir.
Cami tasarımında en önemli mekân, ortak ibadete imkân sağlayacak alandır. Tercih edilen
tasarımlarda, bu mekânın geniş ve ferah tutulmasına özen gösterilmiş, taşıyıcı sistem elemanları bu
alanın bütünlüğünü bozmayacak şekilde çevre hizası boyunca sıralanmıştır. Ancak geniş açıklık
geçilecek mekâna eklemlenen farklı rijitlikteki ve yükseklikteki yan işlevler taşıyıcı sistem
davranışlarında zayıf kat, yumuşak kat ve/veya kısa kolon gibi düzensizlik durumlarına neden
olabileceği gözlemlenmiştir. Bu istenmeyen davranışlar kolon kesitlerini büyüterek ve ilave perde
duvarlar ile daha rijit bir çözüme ulaştırılabilir.
Çağdaş cami mimarisi kapsamında incelenen camilerin büyük bir çoğunluğunda taşıyıcı
sistem malzemesi olarak betonarme tercih edilmiştir. Sürekli gelişim içinde olan betonarme,
yapılarda aranan özgünlüğe uygun olarak istenilen form ve biçimde yapı tasarımına imkân sağladığı
için tercih edilmiştir.
Yapılarda tasarım çeşitliliği, üst örtü biçimi ve farklı form arayışı ile sağlanmaktadır. Yapı
kütlelerinin farklılık gösterdiği göz önüne alınarak; plan üzerinde yerden yükselen değişken
formlarda kabuk sistem, düşey ve yatay taşıyıcılarla desteklenen kubbe örtü, düz plak üst örtü geçişi
ve kademeli yükselen ziggurat (primidal) üst örtü sistemleri ile tasarımlar yapılmaktadır. Yapı
cephesinde ise kompozit cephe kaplaması kullanılarak tasarım desteklenmekte ve estetik anlam
güçlendirilmeye çalışılmaktadır.
Sonuç olarak depreme dayanıklı cami mimarisinde etkileyici bir tasarım ürünü ortaya
koyabilmek için öncelikle yapı güvenliğinin sağlanması gerekmektedir. Farklı plan şemalarının
mimari kimlik arayışında önemli bir etken olmasına rağmen yaşanmış ve yaşanacak depremlerde
taşıyıcı sistem kararları büyük bir önem arz etmektedir. Türkiye gibi betonarme yapı stoğu çok fazla
olan bir ülkede camilerde de çoğunlukla betonarme yapı malzemesi tercih edilmiştir. Ancak özgün
arayışlarda çelik konstrüksiyonlara da rastlanmaktadır. Bunun için özellikle yapı malzemesinin iyi
tanınarak kullanım alanlarının çözülmesi ve mimari tasarıma hizmet edebilmesi açısından doğru bir
seçim yapılabilmesi gerekmektedir. Betonarme yapı malzemesinin tasarımın temelini oluşturduğu
sistemlerde, deprem yönetmeliklerine uygun olması için yeterli rijitlikte, yeterli süneklikte ve
yeterli dayanımda şekillendirilmelidir. Ancak basit ve simetrik kurguların binanın özgünlüğü ve
çevreye kattığı anlamı açısından değişim geçirdiği, bunu da özellikle yapı formu ve dış cephe
malzemeleri ile sağladığı anlaşılmaktadır. Kompozit dış cephe kaplamasının verdiği esnek kullanım
imkânı ve farklı malzeme tipi seçimi tasarımı kuvvetlendirmek için üst örtü kararlarının yanında
ana etken olarak kullanılmıştır.
21. yy çağdaş cami mimarlığı ve deprem ilişkisini Türkiye ölçeğinde kuran bu araştırmada
depremden kaynaklanan hasarların en önemli etkenlerinden biri olan planda ve düşeyde düzensizlik
durumlarının farklı plan tipleri ile analiz edilmesinin literatürde önemli bir boşluğu kapatacağı
düşünülmektedir. Bu açıdan yapılan çalışmanın özellikle mimarlık disiplini için katalog niteliği
taşıması ve ileride bu konuda yapılacak bilimsel çalışmalara öncülük etmesi beklenmektedir.
Yazarların Katkısı
Çalışmada her üç yazar da eşit oranda katkı sunmuştur.
Çıkar Çatışması Beyanı
Yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.
Araştırma ve Yayın Etiği Beyanı
Yapılan çalışmada, araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur.
Teşekkür
Bu çalışmanın özet bildirimi “18-21 Kasım 2020’de Karabük Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi
tarafından Safranbolu’da Uluslararası Mimarlık Araştırmaları Sempozyumu (ReseArch’20)”
kongresinde sözlü sunum olarak sunulmuş olup, kongre üyelerine teşekkür ederiz.
Kaynaklar
Akbulut, N., Erarslan, A. (2017), Türkiye'de Çağdaş Cami Mimarisi Tasarımında Yenilikçi Yaklaşımlar,
İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 9 (3), 35-59.
Aydın, D, Büyükşahin, S. S., (2017), Son Dönem Konya Camilerinde Biçimsel Arayışın Analizi, Türk İslâm
Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 12(24), 67-84.
Bayülke, N., (2020, Şubat), Betonarme Yapılarda Deprem Hasarları, Yığma ve Betonarme Yapılarda Deprem
Hasar Şekilleri ve Hasar Azaltma Yolları Semineri, Ankara.
Büyükşahin, S. S., Yaldız E., Aydın D., (2018, Ekim). 21. yy Cami Mimarisinde Estetik Arayışın Mekansal
ve Biçimsel Analizi, Uluslararası Cami Sempozyumu (Sosyo-Kültürel Açıdan), (s.39-3) 539-571,
İnönü Üniversitesi, Malatya.
Celep, Z., Özcan Z., (1993), Erzincan'daki Betonarme Bir Caminin Deprem Davranışının İncelenmesi, İnşaat
Mühendisleri Odası-Teknik Dergi, 4(18), 695 – 705.
Divaneli, K. M., (2011), 2000'ler İstanbul'da Yedi Cami, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Duysak, N., (2000), 20. Yüzyıl Türkiye’sinde Cami tasarımı ve Geleneksel Cami, Yüksek Lisans Tezi,
İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Ersoy, U., (1993, Mart), 1992 Erzincan Depreminde Alınması Gereken Dersler, 2.Ulusal Deprem
Mühendisliği Konferası,(s.395-403), İstanbul:İnşaat Mühendisleri Şubesi.
Gündoğan, A. A., Karimzadeh S., (2019). Kuzey Anadolu Fay Hattı Üzerinde Olası Deprem Senaryoları İçin
Benzeştirilmiş Bir Kuvvetli Yer Hareketi Veri Tabanı, Türk Deprem Araştırma Dergisi,
1(1), 76–97.
İlerisoy, Z. Y., (2019). Discussion of theStructuralIrregularities in the Plan forArchitectural Design with in
theScope of EarthquakeCodes, Periodical Polytechnica Architecture, 50(1), 50–62.
https://doi.org/10.3311/PPar.13040.
Kap, T, Özcan, M, (2019), Cami Mimarisi ve Ticari Fonksiyon İlişkisi, Akçakoca Cami Örneği, Düzce
Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 7 (3), 1847-1857. 10.29130/dubited.562745.
Kuban, D, (2011), Cami Tasarımında Sinan'ı İzlemek Bağlamında Uyarılar, Yapı Dergisi, 352, 64-71.
Taşdemir, A.S., Erarslan A, (2018), Çağdaş Cami Tasarımında Yenilikçi Bir Yaklaşım. Marmara İlahiyat
Cami; Plan ve İç Mekân Özellikleri, Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, 13 (52), 55-70.
TBDY, (2018), Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Ankara.
Uzun, A., (2017, Eylül) Depreme Dayanıklı Yapı Tasarımı, İzmir ve Deprem Konferansı, (s. 91-104), İzmir.
Uzun, M., (2017), Yığma Yapıların Deprem Performansının Değerlendirilmesi ve Bir Güçlendirme Örneği,
Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya.
Yıldırım, A. (1999). Nitel Araştırma Yöntemlerinin Temel Özellikleri ve Eğitim Araştırmalarındaki Yeri ve
Önemi, Eğitim ve Bilim Dergisi, 23, 112.
URL-1: https://www.miniaturk.com.tr/tr/sivas-divrigi-ulu-camii-eser-913 (Erişim Tarihi:01.10.2020).
URL-2: https://www.bursa.com.tr/iznik-yesil-camii-4124.html (Erişim Tarihi:01.10.2020).
URL-3:https://www.haber7.com/yasam/haber/2933613-bursa-ulu-cami-hakkinda-bilinmeyenler(Erişim
Tarihi:01.10.2020).
URL-4:https://www.yeniakit.com.tr/haber/malatyada-depremden-zarar-goren-iki-cami-kapatildi-
1028905.html(Erişim Tarihi: 03.06.2020).
URL-5: https://www.hurriyet.com.tr/ (Erişim Tarihi: 03.06.2020).
URL-6: http://www.ercisinsesi.net/tr-tr/haberler/657/ercis-merkez-buyuk-camii-kara-yusuf-camiiyikiliyor(Erişim Tarihi:01.10.2020).
URL-7: https://kompozitnedir.com.tr (Erişim Tarihi:27.08.2020).
URL-8: https://www.camilerveturbeler.com/sakirincami/(Erişim Tarihi:08.10.2020).
URL-9: http://www.arkiv.com.tr/proje/semazen-cami/1260(Erişim Tarihi:01.11.2020).
URL-10: https://www.bidunyahaber.org/turkiyenin-camileri-10-balikesir/(Erişim Tarihi:01.10.2020).
URL-11: https://www.hurriyet.com.tr/turkiye-nin-en-sira-disi-camisi-izmir-e-19494227(Erişim
Tarihi:09.11.2020).
URL-12: http://dunyacamileri.blogspot.com/2011/10/hac-dudu-mehmet-gebizli-camii-antalya.html(Erişim
Tarihi:06.11.2020).
URL-13: http://www.ercisinsesi.net/tr-tr/haberler/657/ercis-merkez-buyuk-camii-kara-yusufcamiiyikiliyor(Erişim Tarihi:30.10.2020).
Deprem, Çağdaş Cami, Plan Tipleri, Yapısal Düzensizlik, Modern Cami, Strüktür, Taşıyıcı Earthquake, Contemporary Mosque, Plan Design, Structural Irregularity