Yüksek Lisans Öğrencisi Tuğba Nur SEZEN
Gazi Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, sezentugbanur@gmail.com, Ankara/Türkiye.
ORCID: 0000-0002-1245-5577
Doç. Dr. Asena SOYLUK
Gazi Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, asenad@gazi.edu.tr, Ankara/Türkiye.
ORCID: 0000-0002-6905-4774
ÖZET
Mimari temsil, bir tasarımcının fikir ve hayallerini akıl dışındaki farklı bir ortamda deneyimlemesine imkân sağlamaktadır. Bu temsil araçlarından biri maketlerdir. Yapılan çalışmada Türk- İslam alemi için sembolik değere sahip olan Edirne Selimiye Cami ile Hristiyan- İslam aleminin ortak simgesel yapısı sayılan Ayasofya Cami’lerinin üç boyutlu bir temsil aracı olan makete dönüşme sürecinin aşamaları, bu süreçte karşılaşılan sorunlar ve çözümleyici müdahale yöntemleri detaylı olarak açıklanmıştır. Modellemenin ilk aşamasında Selimiye ve Ayasofya camilerinin strüktürel özellikleri yapılan literatür taraması ile belirlenmiştir. Daha sonra yazarlar tarafından camilerin görsel tasarım kriterleri okunmaya çalışılarak Selimiye’yi Selimiye, Ayasofya’yı Ayasofya yapan ilkeleri makette göstermek kaygısı ile bir öncelik sıralaması oluşturulmuştur. Bu okumalar sonucunda maketlerin simgesellik özelliğini sağlaması en önemli kriter olarak belirlenmiştir. Diğer görsel tasarım kriterleri öncelik sırasına göre Selimiye Cami için; vurgu, doku, oran-orantı, dolu-boş etkisi, uyum, denge, ritim, hiyerarşi, renk ve zıtlık Ayasofya Cami için ise; zıtlık, renk, hiyerarşi, doku, dolu-boş etkisi, vurgu, oran-orantı, ritim, denge ve uyumdur.
Modelleme sırasında tasarımcıların karşılaşabileceği en önemli sorunlardan birinin 3 boyutlu yazıcıda algılanamayan narin yapı elemanları olduğu görülmüştür. Bu elemanların kusursuz bir şekilde basılabilmesi için modellerin strüktürel yapısına müdahaleler gerekebilmektedir. Ayrıca 3 boyutlu yazıcı ve çizim programları farklı form ve strüktürlere sahip yapıları kolaylıkla ölçeklendirerek üretilebilmesine rağmen sembolik özellikleri olan yapıların simgeselliğini ifade edebilmekte yetersiz kaldığı bu nedenle yapısal ve yapısal olmayan elemanlarda müdahale gerektirdiği anlaşılmıştır.
Sonuç olarak; geçmişten günümüze önemli bir mimari temsil aracı olarak kullanılan maketler gelecekte de farklı teknolojiler kullanılarak bu görevi yerine getirecektir. Ancak bu sunum tekniğinin başarısı mimarın modele kazandıracağı yapının sahip olduğu anlamdır.
Anahtar Kelimeler; Ayasofya Cami, Selimiye Cami, Maket, Strüktür, Görsel tasarım kriterleri
ABSTRACT
Architectural representation enables a designer to experience his ideas and dreams in a different environment beyond the mind. One of these representation tools are models. In the study, the stages of the transformation process of the Edirne Selimiye Mosque, which has symbolic value for the Turkish-Islamic world, and the Hagia Sophia Mosques, which are considered to be the common symbolic structure of the Christian-Islamic world, into a model, the problems encountered in this process and the analytical intervention methods are explained in detail. In the first stage of modeling, the structural features of Selimiye and Hagia Sophia mosques were determined by the literature review. Then, by trying to read the visual design criteria of mosques by the authors, a priority order was created with the concern of showing the principles that make Selimiye to Selimiye and Hagia Sophia to Hagia Sophia in the model. As a result of these readings, the symbolism feature of the models was determined as the most important criterion. Other visual design criteria for Selimiye Mosque in order of priority; emphasis, texture, proportion-proportion, full-empty effect, harmony, balance, rhythm, hierarchy, color and contrast for Ayasofya Mosque; contrast, color, hierarchy, texture, full-empty effect, emphasis, proportion-proportion, rhythm, balance and harmony.
It has been observed that one of the most important problems that designers may encounter during modeling is the delicate structural elements that cannot be perceived in a 3D printer. In order to print these elements flawlessly, it may be necessary to intervene in the structural structure of the models. In addition, although 3D printer and drawing programs can be produced by easily scaling structures with different forms and structures, it has been understood that structures with symbolic features are insufficient to express the symbolism, therefore, structural and non-structural elements require intervention.
As a result; The models, which have been used as an important architectural representation tool from the past to the present, will fulfill this task in the future by using different technologies. However, the success of this presentation technique is the meaning of the structure that the architect will add to the model.
Keywords; Hagia Sophia Mosque, Selimiye Mosque, Model, Structure, Visual design criteria
Değerlendirme ve Sonuç
Yapılan çalışmada bilgisayar ortamında modellenen, tarihi değere sahip Selimiye ve Ayasofya Cami’lerinin 3 boyutlu yazıcı ile 1/400 ölçekli maketlerinin yapılış aşamaları incelenmiş ve bu aşamalarda mimari bakış açısının önemi vurgulanmıştır. Sonuç ürünlerin maket ölçeğine getirilmeden önce yapıların hem strüktürel hem de görsel tasarım ögeleri ile analiz edilmesi ve mimar tarafından anlaşılması önemlidir. Bu sayede ölçekli model üzerinde alınacak tasarım kararları için tasarımcılar açısından bilişsel birikim oluşturulabilir. Modelleme yapılırken tasarımcıların karşılaşabileceği en önemli sorunlardan biri 3 boyutlu yazıcıda algılanamayan narin yapı elemanlarıdır. Bu elemanların kusursuz bir şekilde basılabilmesi için, cami modellerinin strüktürel yapısına müdahaleler gerektirebilmektedir. Ayrıca yazarlar tarafından modelin makete dönüşümü sürecinde camilerin görsel tasarım kriterleri okunmaya çalışılarak Selimiye’yi Selimiye, Ayasofya’yı Ayasofya yapan ilkeleri makette göstermek kaygısı ile bir öncelik sıralaması oluşturulmuştur. Bu açıdan maketlerin simgeselliğinin sağlanması en önemli kriter olarak belirlenmiştir. Diğer estetik tasarım kriterlerin öncelik sırasına göre şu şekildedir;
Selimiye Cami için; simgesellik, vurgu, doku, oran-orantı, dolu-boş etkisi, uyum, denge, ritim, hiyerarşi, renk ve zıtlık,
Ayasofya Cami için; simgesellik, zıtlık, renk, hiyerarşi, doku, dolu-boş etkisi, vurgu, oran-orantı, ritim, denge ve uyumdur.
Tasarım kriterlerinin öncelik sıralamasının maketlerde farklılık göstermesinin sebebi eserlerin; maneviyatlarını, tasarım ruhunu, geçmişin izlerini, fikirlerini ve hayallerini modellerde yansıtabilmektir. Örneğin Ayasofya’nın yapı kütlesine destek amaçlı yapılan payandalar, farklı dönemlere şahitlik etmiş olmasından dolayı zıtlık kurgusunun öne çıkarılması için farklı taş doku ile kaplanmıştır. Benzer şekilde Selimiye camisinde inşa edildiği dönem ile ilgili verilen mesajlar, cephe kurgusundaki kabartma ve dokular ile vurgulanmıştır. Tasarım kriterlerinin tamamı maketlere işlenmiştir ancak sıralamaların sonlarında kalan ilkeler, tek başına bir baskınlık kriteri olarak değil, makette vurgulanmak istenilen diğer tasarım ilkelerini destekleyici kavramlar olarak kullanılmıştır. Son olarak yazıcıdan çıkan maketler renklendirilip sunuma hazır hale getirilmektedir.
Yapılan işlemlerin metodolojik olarak gösterimi aşağıda belirtilmiştir.
- Görsel tasarım ilkeleri bağlamında yapıların değerlendirilmesi
|
- Strüktürel ve görsel tasarım ilkeleri açısından modele müdahaleler yapılması
|
- 3d printerdan maketin basılması
|
Teknoloji çağının imkanlarını mimariye aktarmak için bilgisayar programlarının ve kullanılan makinenin özelliklerinin iyi derecede özümsenmesi gerekmektedir. 3 boyutlu yazıcı ve çizim programları farklı form ve strüktürlere sahip yapıları kolaylıkla ölçeklendirerek üretilebilmesine imkân sağlamaktadır. Ancak sembolik özellikleri olan camiler gibi tarihi yapıların simgeselliğini ifade edebilmekte yetersiz kalmaktadır. Bu yüzden camilerin mimari tasarım kriterlerine göre özelliklerinin belirlenerek maketlerinde gösterilebilmesi için uzman bir mimarın görüşüne ihtiyaç duyulmaktadır. Yapılan çalışmada Selimiye ve Ayasofya Camilerinin maketlerinin üretimi sırasında karşılaşılan sorunlar ve çözüm niteliğindeki müdahale kararları literatüre önemli bir kaynak sağlayacaktır. Bilinmelidir ki geçmişten günümüze önemli bir mimari temsil aracı olarak kullanılan maketler gelecekte de farklı teknolojiler kullanılarak bu görevi yerine getirecektir. Ancak bu sunum tekniğinde yapının taşıdığı anlamı göstermesi açısından vazgeçilmez olan mimari bakış açısıdır.
5. KAYNAKÇA
Akın. Ö. (1982). Representation and Architecture, Information Dynamics Inc., Maryland, USA.
Akın. Ö. (1986). Psychology of Architectural Design, Pion Ltd, Londan.
Akışoğlu, Ö. (2013). Mimar Sinan Edirne Selimiye Cami, Turkish Clasical Art & Artists sf :1-17
Arun G. (2005). “Yığma Kagir Yapı Davranışı”, Yığma Yapıların Deprem Güvenliğinin Arttırılması Çalıştayı, 17 Şubat 2005, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 23-26, Ankara.
Cansever, T. (2005). Mimar Sinan, Albaraka Türk Yayınları, İstanbul.
Cragoe, C. D. (2011). Binalar Nasıl Okunur?, Yem Yayınları (5. Baskı), İstanbul.
Çarhoğlu, A.I.; Usta, P.; Korkmaz, A. (2013), “Ayasofya Örneğinde Tarihi Minare Yapılarının Sismik Davranışlarının İncelenmesi”, International Technologie Science, Vol. 5, No:1, syf: 36-43.
Çelen, Öztürk, A.; Kaçar, D.; Alptekin, O. (2018), “Mimari Mekân Kurgusunda Dolu-Boş Teorisi; Esogü Fen Edebiyat Fakültesi, Meşelik Kampüsü”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, Cilt 6, Sayı 15 ,Syf:151-160
Dunn, N. (2010). “Architechtural Model Making”, Laurance King Publishing, London.
Erdoğan, İ. (2011). “İletişimi Anlamak”, Pozitif Matbaacılık (4. Baskı). Ankara.
Erdoğan, E. G. (2012). “Bizans Dönemi’nde Ayasofya, Tarihçesi ve Mimari Özellikleri Hakkında Genel Bilgiler”, İstanbul Sosyal Bilimler Dergisi, 1-7. 06 08.
Gergin, A. (2015). “Sanat ve Tasarım Alanlarında Maket Yapımının Tasarım, Üretim ve Sunum Aşamalarına Etkileri”, Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi 14, s.157-186
Göğebakan, Y. (2012), “Estetik ve Kentsel Yapılanma Üzerindeki Etkisi”, İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, Cilt 2, Sayı 4.
Günay, R. (2020), “Mimar Sinan Neden Bir Tasarım Dehasıdır?”, Rem Yayınevi, Sf.48
Kuban, D. (2011), “Sinan’ın Sanatı ve Selimiye”, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul
Lauer, A. D.; Pentak, S. (2002), “Design Basics”, Wadsworth, The Ohio State University, Usa
Maltzan, M. (2010), “The Model. In: Riedijk”, M. Eds, Architecture as a Craft. SUN: Architecture Publishers, pp.197-216
Nasr, S. H. (2013). “Bilgi ve Kutsal”, (Çev: Yusuf Yazar), İz Yayıncılık, İstanbul
Necipoğlu, G. (2013), “Sinan Çağı; Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimarî Kültür”, (Çev: G. Çağalı Güven), Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul
Porter, T., (1979). “How Architects Vizualize”, Studio Vista, London.
Saz, S. (2020). “The Importance of Symbolic Language in Sacred Art and Architecture in Tourist Guides' Narrations: Traditionalist School and Titus Burckhardt Case”. Journal of Applied Tourism Research, 1 (1), 53-64.
Schenk, P. (1991). “The Role of Drawing in the Graphic Design Process”, Design Studies, 12,3, 168-181.
Sema, T. (2006). “Mimarlık ve Renk Kavramı”, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Sezen, T.N.; Soyluk, A.; İlerisoy, Z. Y. (2021). “Depremin Çağdaş Cami Mimarisinde Yapısal Form Arayışındaki Etkisi”, Uluslararası Doğu Anadolu Fen Mühendislik ve Tasarım Dergisi, 3 (1)
Tavşan, C. (2000). “Mimari Form Analizi İçin Bir Yöntem Araştırması: Çağdaş Mimarlık Akımlarına Bağlı Son Dönem Müze Yapılarında Uygulanması”, Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
Topatan, O, N. (2019). “Tasarım İlkeleri Doğrultusunda Cephe Karakterleri: Konya Şefik Can Caddesi Örneği”, Yüksek Lisans Tezi, Konya Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Konya.
Turani, A. (2010). “Dünya Sanat Tarihi”, Remzi Kitabevi (14. Baskı b.), İstanbul.
Yusufoğlu, N. T. (2006). “Bir İletişim Ortamı Olarak Kent: İletişim Aktivitesi Olarak Bienal ve İstanbul Örneği”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Yücel, A.; Gürer, K. (2005). “Bir Paradigma Olarak Mimari Temsilin İncelenmesi”. İTÜ Degisi Mimarlık, Planlama, Tasarım 4 (1), s. 84-96
URL-1: https://www.etimolojiturkce.com/kelime/maket
URL-2: https://www.kokeni.com/minyatur-kelimesinin-anlami-kokeni-ve-tarihcesi/
URL-3: https://turkceyaz.com/tdk/guncel-turkce-sozluk/kelime/maket
URL-4: http://www.atesmaket.com.tr/detay/51/mimari-maket-ve-minyatur-aslinda-lar-her-yerde.html
URL-5: https://www.gzt.com/arkitekt/ihtisamin-hikayati-surname-i-humayun-3560262
URL-6: http://www.tasarimgunlukleri.com/2015/09/17/tasarim-prensipleri/
URL-7: Dr. M. Sinan Genim ‘Mimar Sinan Yapıları’. Erişim adresi: https://buyukustamimarsinan.com/tr/mimarsinan/mimar-sinanin-yapilari
URL-8: Surname-i Hümayun Eserleri. Erişim Adresi: http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;tr;Mus01_A;49;tr&cp
URL-9: https://diyanet.gov.tr/tr-TR/Kurumsal/Detay/29886/cumhurbaskani-erdogan-din-gorevlileri-ile-bulustu
URL-10: http://bilgioloji.com/pages/fen/bilim/temel/modelleme-nedir-neden-modelleme-yapilir/
URL-11: https://www.iienstitu.com/blog/3d-studio-max-ne-ise-yarar
URL-12: https://hayaletveyap.com/3d-yazici-nedir-ne-ise-yarar/
URL-13: https://rasyonalist.org/yazi/3d-yazici-printer-nedir-nasil-calisir/
URL-14: https://kulturveyasam.com/9-madde-ile-dunya-mimarlik-tarihine-gecen-edirne-selimiye-camii-kulliyesi/
URL-15: https://www.sanatlaart.com/mimari-inceleme-ayasofya-camii/
URL-16: https://8annodomini8.wordpress.com/2011/07/04/mimarligin-simgeselligi/
Ayasofya Cami, Selimiye Cami, Maket, Strüktür, Görsel tasarım kriterleri, Minyatür, Cami Maketi Nasıl Yapılır, Tarihi Yapı Maketi, Modelleme, Cami Modelleme, Mimari Modelleme, 3d studio max
Hagia Sophia Mosque, Selimiye Mosque, Model, Structure, Visual design criteria