Ayasofya Cami Maketinin Çiziminden Sunumuna Gelişim AşamalarıAyasofya Cami, kubbenin geniş açıklık geçmede ilk kez kullanıldığı muazzam bir yapıdır. Dünya çapında sembolik bir belleğe sahip olan sanat yapıtının, 3 boyutlu yazıcı kullanılarak, 1/400 ölçekli maketi üretilmiştir. Maketin tasarlanıp temsil aracı haline getirilmesi, dijital ortamındaki çiziminden sunumuna kadar geçen aşamalar ve yazarlar tarafından müdahale edilen alanlar gösterilmiştir (Tablo 5).
Tablo 5. Ayasofya Cami Maketinin Gelişim Aşamaları
| Maket Gelişim Aşamaları | Süreç Fotoğrafları | Müdahale Edilen Alanlar |
| Taslak modelleme aşaması | Kütlesel modelleme yapılmıştır. Ölçeklendirilmiştir. |
|
| Modellemenin, camideki strüktürel özelliklere göre 3 boyutlu baskı için düzenlenmesi aşaması | Çevresindeki ince payandalar Kubbeyi taşıyan pencere boşlukları Ağırlık kuleleri |
|
| Modellemede caminin estetik tasarım kriterlerinin gösterilmesi aşaması | Öncelik sıralaması; simgesellik, zıtlık, renk, hiyerarşi, doku, dolu-boş etkisi, vurgu, oran-orantı, ritim, denge, uyum. Değişiklik yapılan elemanlar; taş doku, kabartmalar, birleşim detayları, alemler, pencere boşlukları, kenar çizgileri, çatı eğimi | |
| Modelin 3 boyutlu yazıcıda basılması aşaması | 3 boyutlu yazıcıdan çıkan maket, makinenin çevresine attığı fazlalık desteklerden temizlenmiştir. | |
| Maketin boyanarak çerçevelenmesi ve sunum aşaması | Eskitme ile boşluklar boyanmıştır. Maket boyanmıştır. Kubbelere hafif gölgeler atılmıştır. Çerçeve altlığına oturtulmuştur. |
Tabloya göre bilgisayar programındaki modelleme süreci 3 aşamada tamamlanmaktadır. Bunun nedeni Ayasofya Camisi’nin yapısal özelliklerinin yazıcı ile uyum sağlaması ve tasarım kriterlerinin makete aktarılmasıdır. Süreç caminin yapı kütlesinin ölçeklendirilmesi amacıyla modellenerek, altlık oluşturulması ile başlamaktadır. İlk model, sade bir taslak oluşturularak diğer aşamalara geçiş için kullanılmıştır.
İkinci aşamada ölçekli modelin 3 boyutlu yazıcıdan hatasız şekilde çıkması için yapının strüktürel yapı elemanlarında değişiklikler yapılmıştır. Cephede ve diğer yüzeylerde yapılan müdahaleler sağlamlık ve taşıyıcılık açısından önem arz etmediği için ikinci aşamaya dahil edilmemiştir. Bu bağlamda maket kütlesinde bulunması gereken ve makine baskısında algılanamayan yapı elemanları tespit edilerek olduğu ölçüden büyük ve abartılı şekilde modellenmiştir. Modelleme esnasında maketin genel orantısının bozulmamasına özen gösterilmiştir.
Mimar Sinan’ın yapıya ek yaptığı payandalar ve kubbenin yanlarındaki ağırlık kuleleri, yazıcıda net algılanamadığı için kalınlaştırılarak modele eklenmiştir. Kubbeyi taşıyan 40 adet payanda ve 40 adet pencere, boşlukların derinleştirilmesi ile belirgin hale getirilmiştir. Aynı şekilde cephedeki pencerelerin makette algılanması için bu boşluklar abartılı olarak belirtilmiştir.
Ayasofya, Doğu Roma İmparatorluğu’ndan şimdiki zamana kadar gelen ve estetik tasarım kriterlerini %100’lük değerlerle yapının mimarisinde kullanan bir eserdir. Maketin simgesel bir temsil aracı olarak üretilmesi, bu kriterlerin modele aktarılması ile mümkün olabilmektedir. 3 boyutlu yazıcı, Ayasofya Camisinin yapısal özelliklerini makete aktarmakta kolaylıklar sağlamakta iken estetik tasarım kriterlerinin baskıda gösterilmesi konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu yüzden maketi yapan mimarlar, modelin 3. aşamasında caminin simgeselliğini hedef alarak bazı tasarım kararları almıştır. Kriterler, makette kullanılan baskınlık derecelerine göre %5’lik azalan değerler şeklinde grafiğe yerleştirilerek öncelik sıralaması yazarlar tarafından oluşturulmuştur (Grafik 2).
Grafik 2: Ayasofya Cami- Ayasofya Cami Maketi Estetik Tasarım Kriterlerinin Öncelik Sıralaması Grafiği (%5 Fark) (Yazarlar tarafından hazırlanmıştır)
Grafik 2’de görüldüğü gibi estetik tasarım kriterleri içerisinden Ayasofya Cami maketinde en çok yansıtılmak istenen faktör, yapının simgeselliği olarak belirlenmiştir. Üretilen maketin Ayasofya’nın baskın özelliklerini taşıyor olması ve ele alıp incelendiğinde caminin taşıdığı sembolik ifadeyi hatırlatması, maketin üretiminde en önemli etken olarak görülmüştür. Bu yüzden Ayasofya Caminin kent siluetine aktarılan kubbe ve ağırlık kuleleri ile oluşturduğu bütünlük, makette de aynı ölçüde yansıtılmaya çalışılmıştır.
Ayasofya Camisinde yapıldığı tarihten bugüne kadar farklı restorasyon müdahaleleri olduğu görülmektedir. Bu yüzden dönemsel olarak yapılan ekler, yapının simetriden uzak ve birbirine zıt yapı elemanları ile karmaşık bir tasarım görünümü sunmaktadır. Ayasofya’nın malzeme seçiminde ve yapısal anlamda zıtlıklarını makette yansıtmak, en önemli ikinci ilke olarak belirlenmiştir. Modelde eklenen payandaların dönem farklılıkları doku ve dolu-boş etkisi ile hissettirilmeye çalışılmıştır. Farklı büyüklüklerde taş doku eklenerek yapıdaki zıtlık ön plana çıkarılmıştır. Ancak modellemede eklenen taş detaylar, yazıcı ölçeğine göre en küçük sınırlarda çizildiğinden dolayı farklı büyüklüklerde taş doku oluşturulduğu zaman tarihi yapı, sembolik anlamını yitirmektedir. Bu yüzden taş dokunun ölçülerinden ziyade dönemine göre farklı tipte taş malzeme seçimi ile doku oluşturulmuştur. Maket yazıcıdan çıktıktan sonra kabartma taşlar arasında bırakılan düzensiz boşluklar, yapıdaki zıtlığı vurgulamak amacıyla farklı tekniklerle renklendirilmek üzere oluşturulmuştur. Ayasofya’nın kendine has rengi ile diğer camilerden ayrılması, simgesel anlamını destekleyen önemli bir tasarım kriteri olarak düşünülmüştür. Bu yüzden maketin mimarı, tasarım kriterlerden üçüncü sırada renk kavramını kullanmayı tercih etmiştir.
Ayasofya’da simgesellik, zıtlık ve renk kavramlarının makete aktarımı modelleme sırasında planlandıktan sonra, öne çıkan diğer özellik hiyerarşi kavramıdır. Merkezi kubbenin tasarım kriterlerine göre ön plana getirilmesi makette de yansıtılmaya çalışılmıştır. Ağırlık kulelerinin olduğundan daha büyük kurgulanması kubbenin baskınlığını daha fazla öne çıkarmayı gerektirmektedir. Bu yüzden kubbeyi taşıyan payandaların kenar çizgileri kalınlaştırılarak ifadesi güçlendirilmeye çalışılmıştır. Renklendirmede kubbenin binadan ayrı bir baskınlık oluşturması sağlanarak hiyerarşi kavramı makette belirginleştirilmiştir.
Makette ritim, denge ve uyum kavramları hissettirilmeye çalışılmış, ancak baskınlık derecesine göre öncelik sıralamasında geri planda kalmıştır. Ayasofya’nın sembolik değerini yansıtan özgün estetik faktörler değerlendirildiğinde pencere boşluklarının oluşturduğu ritim ve dolu-boş etkisini dengelemek için tercih edilen ek yapılar, çoğunlukla görsel anlamda makete direk aktarılmış ve mimarlar tarafından tek başına baskınlık oluşturan etkenler olarak değerlendirilmemiştir. Özellikle yapıdaki zıtlık ve hiyerarşi kavramlarının makette kullanılması, uyumun sıklıkla bozulması için kararlar almayı gerektirmiştir.
4. aşama bilgisayar ortamında modellenen maketin 3 boyutlu yazıcıdan basılması evresidir. Makinenin model çevresine attığı fazlalık destekler temizlendikten sonra son aşama olan renklendirme ve sunum evrelerine geçilmektedir. Ayasofya’nın estetik tasarım kriterlerinin makete aktarılması sırasında renklendirme önemli bir kavram olarak değerlendirilmiştir. Payandalarda oluşturulan taş dokunun zıtlığı, özel renklendirme teknikleri ile belirgin hale getirilmiştir. Üretim alanında eskitme tekniği diye bilinen bu yöntemde, ilk olarak koyu renkli plastik boya ile maket boyanmaktadır ve kuruması beklenmeden sünger yardımı ile tamamen silinmektedir. Bu şekilde sadece boşlukların koyu renkli boya ile kaplanması sağlanmaktadır. Dokuların ve boşlukların belirgin hale getirilmesi işleminden sonra maket, yapının orijinal renklerine uygun şekilde boyanarak gölgelendirme yapılmaktadır. Merkezi kubbenin hiyerarşik özelliğini ön plana çıkarmak amacıyla kubbeyi taşıyan payandalar koyu renkle ifade edilerek yapı kütlesinden ayrılmaktadır. Son olarak boyanın tutuculuğunu sağlamak amacıyla maketin geneli mat vernik ile verniklenmekte iken kubbe, parlak vernik ile yine ön plana çıkarılmıştır. Ayasofya Cami’nin 25cm-18cm ölçülerindeki maketinin sunumu için isminin yazılı olduğu bir çerçeve altlığı oluşturulmuştur (Şekil-8).
Şekil 8: Ayasofya Cami Maketi (Yazarlar tarafından üretilmiştir).
Mimari Tasarım Kriterleri, Selimiye Cami maketi, Ayasofya Cami Maketi, Ritim, Hiyerarşi, Uyum, Oran Orantı, Renk, Vurgu, Simgesellik, Dolu Boş Etkisi, Doku, Hiyerarşi, Zıtlık, Denge, Tarihi Cami mimari tasarım Kriterleri, 3d printer, Maket yapımı, Maket Nasıl Yapılır