Türkiye'de yaşanmış olan depremlerde çoğunluğu konut olmak üzere kamu yapıları, oteller,
okullar, alışveriş merkezleri ve camiler gibi birçok yapı deprem sonrası ağır hasarlar almıştır. Bu
depremler sonucunda ülkemizdeki yığma yapım tekniği ile inşa edilen tarihi yapılarda görülen
hasarlar, yapının gevrek davranış göstermesinden kaynaklı düzlem içi ve düzlem dışı yıkımlar ile
dayanımının zaman içerisinde azalması nedeniyle oluşmaktadır. Yığma yapı üst üste taş-tuğla ve
harç ile dizilerek yapı rijitliğini sağlamış olsa da gevrek davranışı açısından, betonarme veya çelik
malzeme ile inşa edilen yapılarla kıyaslandığında, depreme dayanımı çok az olan bir taşıyıcı
sistemdir (Şekil 4) (Uzun,2017).
(a) (b)
Şekil 4. (a) Malatya Merkez Hacı Yusuf Taş Cami, (b) Malatya Merkez Ulu Cami (URL-4)
Deprem yönetmeliklerinden önce yapılmış ve depremde hasar görmüş birçok caminin yanı
sıra son dönemlerde inşa edilmiş ve deprem bölgeleri üzerinde yer alan camiler, hasar tespit düzeyi
açısından incelendiğinde, yönetmelikler doğrultusunda tasarlanmamış veya bu hassasiyetle
yapılmamış olduğu ve büyük hasar aldığı gerçeği ile karşılaşılmıştır (Şekil 5).
(a) (b)
Şekil 5. (a) Elazığ Çatalçeşme Cami (URL-5), (b) Van Erciş Merkez Cami (URL-6)
20. yy'dan sonra betonarme cami mimarisinde en çok karşılaşılan plan şeması geniş bir
cemaat alanı ve ek fonksiyonlar için normal kat ve asma kat mekân tasarımlarından oluşmaktadır.
Plan düzleminde düzgün bir taşıyıcı aksı oluşturulan caminin kesitindeki kirişlemeler normal katta
devam ederken asma kat hizasının bir bölümde kesilerek caminin yüksek tavanlı ve kubbe örtülü
cemaat bölümünü oluşturmaktadır (Şekil 6). Bazı cami formlarında merkezi kubbenin çevresi küçük
kubbelerle desteklenirken bazıları sade şekilde kullanılmıştır (Şekil 5). Bu yapılarda yüksek kolon
kullanılan alanlar döşeme kirişi ile desteklenmediği durumlarda asma kat seviyesinden çevre kiriş
sistemi ile yapının rijitliği biraz daha artırılmaya çalışılmaktadır.
Şekil 6. Erzincan Bozyazı köyü camisi plan şeması ve kesiti.
Erzincan Bozyazı köyü camisi örneğinde yapılan incelemede hafif ve orta düzeyli hasarlar
gözlenmiştir. Bu hasarların oluşma nedenleri deneyler ve sonlu eleman hesaplarıyla tespit edilmeye
çalışılmıştır. Yapının üç boyutlu modeli üzerinden Erzincan depreminin spektral değerlerinin
yapıdaki dinamik etkileri sonucunda meydana getirdiği deprem hareketleri incelenmiştir (Şekil 7)
(Celep ve Özcan,1993).
(a) (b)
Şekil 7. (a) Erzincan Bozyazı Köyü Cami taşıyıcı sistem ve kirişleme modeli, (b) Erzincan Bozyazı Cami
dinamik etkiler altındaki modları ve taşıyıcı sisemde meydana getirdiği davranışı
Serbest titreşim periyotlarından elde edilen modlar görsel verilerle desteklenerek hareket
şekilleri yorumlanmıştır. Yatay düzlemde kısa ve hafif dönmeler ile yapı rijitlik ve simetri
eksenlerindeki ötelemeler gözlenmiş olup düşey düzlemde bu etkilerin temelden yukarıya doğru
iletildiği ve ilave büküm noktalarıyla farklı rijitlik merkezleri oluştuğu tespit edilmiştir. Deneyle
ışığında deprem sonrasında yapının kolon kiriş birleşim detaylarında oluşan orta ve hafif düzeyli
çatlakları açıklayan zayıflıklara ulaşılmıştır. Yapıda donatı miktarının yetersiz seviyede
kullanılması ve betonarme yapı malzemesinin kalitesiz tercih edilmesi, bu yapının depremden hasar
almasına sebep olmuştur (Şekil 7) (Celep ve Özcan,1993). Ayrıca yapılarda yanal rijitliği sağlamak
ve katlar arası oluşan rölatif deplasmanı azaltmak için yeterli ve simetrik olarak perde duvarların
yerleştirilmemesi de önemli bir hasar nedenidir. Bu açıdan taşıyıcı elemanlar arasında kullanılan
perde duvarlar, deprem dalgalarıyla gelen yanal ve rölatif deplasmanları binanın merkezi enerji
ağına bağlamaları sebebiyle bu tür büyük kütleli yapılarda daha sıklıkla tercih edilmelidir (Bayülke,
2020).
Betonarme malzeme ile inşa edilmiş cami yapılarının deprem sonrasında aldığı hasarlar
incelendiğinde hafif çatlaklar ve bölgesel göçük tespitleri dışında yapının tasarımı sırasında taşıyıcı
sistemin iyi düzenlenmemiş olması, ekonomik sebeplerden kaynaklı yapıda kalitesiz ve yetersiz
mukavemette malzeme kullanımı, konstrüksiyondan kaynaklı hatalar (donatı ve beton
tutuculuğundaki uyum) ve statik-betonarme hesap hataları olmak üzere sıralanabilmektedir
(Şekil 8-a) (Ersoy, 1993).
2019'da Marmara Denizi merkezli gerçekleşen 5.8 büyüklüğündeki deprem sonrasında
İstanbul Avcılar merkezinde bulunan Hacı Ahmet Tükenmez Caminin minaresi tamamen yıkılarak
ağır hasar oluşmuştur. Donatı malzemesinin yetersiz kullanılmasından kaynaklı yapı hasarı oluştuğu
görülmüştür (Şekil 8-b).
(a) (b)
Şekil 8. (a) İstanbul Silivri Semizkumlar Camisi, (b) İstanbul Avcılar Hacı Ahmet Tükenmez Cami
  Deprem, Çağdaş Cami, Plan Tipleri, Yapısal Düzensizlik, Modern Cami, Strüktür, Taşıyıcı Earthquake, Contemporary Mosque, Plan Design, Structural Irregularity, Tarihi Camiler, Cami Modelleri, Modelleme