Betonarme yapıların deprem etkisindeki hareketleri incelendiğinde yapının plan ve kesitşemaları üzerinde düzenli bir taşıyıcı sisteme sahip olmaları sürdürülebilirliklerinde önemli bir
faktör oluşturmaktadır. Düzensiz binalar, depreme karşı performansı iyi olmayan bina olarak
tanımlanabilir ve tasarımda göz ardı edilen düzensizlikler sebebiyle binaların kararlı yapısı bozulur,
yatay kuvvetlere karşı savunmasız hale gelir (İlerisoy, 2019). Bu sebeple olabildiğince düzensizliğe
sebep oluşturacak tasarımlardan ve uygulanmalardan kaçınmak gerekir. Binaların deprem etkileri
altındaki davranışlarının belirlenmesinde ve deprem güvenliklerinin değerlendirilmesinde ise
Deprem yönetmelikleri yönlendirici teknik şartnameler olup plan düzleminde (A) ve Düşey
Düzlemde (B) gerçekleşen düzensizlikleri tanımlamaktadır. Türkiye’nin güncel deprem
yönetmeliğindeki düzensizlik tanımları ise aşağıdaki gibidir (Şekil 10) (TBDY, 2018);
A1 Düzensizliği (Burulma Düzensizliği); iki deprem kuvvetinin birbirine dik gelerek yapının
herhangi bir yerindeki en büyük ortalama göreli ötelemesinin aynı doğrultudaki en küçük göreli
ötelemesine oranının 1/2'den fazla olması durumudur.
A2 Düzensizliği; Yapının döşemesindeki boşluklu geçişlerin yapının toplamına oranının 1/3'ten
fazla olması durumunda döşeme süreksizlikleri olarak adlandırılabilecek bozukluklar
oluşmaktadır.
A3 Düzensizliği; Plandaki her iki aksta oluşturulan çıkmalar yapının yüzey alanından %20 fazla ise
yapıda düzensizliklere neden olmaktadır.
B1 Düzensizliği (Dayanım Düzensizliği-Zayıf Kat); Yapının alt etkili kesme alanın üst etkili
kesme alanına oranı 0.8'den düşük olanlar için geçerli olan düzensizliklerdir.
B2 Düzensizliği (Rijitlik Düzensizliği-Yumuşak Kat); Birbiri ile aynı doğrultuda gelen iki
deprem yükünün katlar arasında farklı dayanımlarda dengelenmesi durumudur. Alt ve üst
kattaki göreli kat ötelemesi oranının 2'den fazla olması durumudur.
B3 Düzensizliği; Taşıyıcı sistem düşey elemanların düzensiz şekilde yerleştirilmesinden
kaynaklanan bozuklulardır.
(a) (b)
Şekil 10. Yönetmeliğe göre yatayda (a) ve düşeyde (b) oluşan kat düzensizlikleri şeması
Cami yapılarında tasarımcıların kendi dilini oluşturma çabası, yapının üst örtüsünde ve
cephesinde farklı sistem ve şekil tercihleri ile kendini göstermektedir. Kare, dikdörtgen, belirsiz
şekilli veya değişik geometrik şekiller üzerine oturtulan yapı tasarımları, birbirinden farklılık
gösteren taşıyıcı sistem kurguları ile inşa edilerek çeşitli yapı formlarını oluşturmaktadır. Bu
bağlamda 1999 Marmara depremi sonrasında inşa edilmiş, yüksek riskli deprem bölgesindeki
camiler hakkında literatür taramaları yapılarak yapı hacimleri, plan şemaları ve üst örtü tipleri
bilgilerine ulaşılmıştır. Bu modern camiler içerisinden farklı plan kurguları üzerine oturtulan;
onikigen plan şekli ile Marmara İlahiyat Cami, sekizgen plana sahip Kudüs Cami, dairesel plan
şeması ile Yeşil Vadi Cami, değişken geometrik şekillerde inşa edilmiş olan Sancaklar Cami,
Akçakoca Cami, Gaziemir Sultan Cami ve Hacı Mehmet Gebizli Camileri incelenmiştir. Ayrıca
kare plana sahip olmasına rağmen taşıyıcı sistem ve cephe malzemesi kararları ile birbirinden
farklılık gösteren GOSB Cami, Şakirin Cami, Semazen Cami tasarımları hakkında veriler
toplanmıştır. Seçilen bu 10 caminin Türkiye deprem yönetmeliğinde belirtilen yatayda ve düşeyde
bulunan düzensizlik durumlarına göre incelenerek tablolar oluşturulmuştur
Marmara İlahiyat Cami Analizi
2015 yılında inşa edilen cami önündeki meydan ve alt kattaki kültür merkezi ile birlikte
30.000 m2'lik bir inşaat alanına yayılmıştır. Külliye üçgen bir alana kurulmuş olup üç tarafında
konferans salonları ile çevrilmiş durumdadır. Aynı anda 134 kişinin abdest almasını sağlayan
abdesthaneler yapının batı bölümünde tasarlanmış olup çeşitli fonksiyonlara sahip olan kompleks
caminin ana mekân kütlesinin bağımsız bir kubbe ile şekillenmesi açısından rijit bir yapı tasarımı
oluşturduğu görülmektedir. Cami binası 5000 kapasiteli iken avlu ile birlikte 10 bin kişiye kadar
kullanım imkânı sağlayabilmektedir. Yapı zemin kattan bodruma oluşmakta olup katlar arası geçiş
merdivenler ve asansörlerle sağlanmakta olup durum döşeme süreksizliği açısından
değerlendirilmiştir.
Onikigen planlı iki kattan oluşan Marmara İlahiyat Camisi her iki katı da kubbe ile örtülü bir
plan şemasına sahip olduğundan dolayı yapının katlar arasında yumuşak kat veya zayıf kat
oluşturması durumu depremin düşeyde oluşturduğu düzensizlikler kapsamında incelenmiştir. Dış
cephesinde esnek kompozit yapı malzemesi kullanılan caminin taşıyıcı sistemi çelik konstrüksiyon
ile sağlanmış olup bodrum katta bulunan katlar betonarme kolonlarla desteklenmiştir. On iki
ayaktan oluşan taşıyıcılar üçgen dekoratifli konsollara oturan dilimli kemerlere bağlanmaktadır.
Kubbe, 27 m çapında ve 19 m yüksekliğe sahiptir. Dönerek yükselen kubbe formundaki
açıklıklardan doğal aydınlatma sağlamakta kalmayıp cami deprem kuvvetleri etkisinde iken sünek
bir yapı özelliği katarak kubbedeki yük yayılımını desteklemektedir. (Tablo 4) (Taşdemir ve
Erarslan, 2018).
Tablo 4. Marmara İlahiyat Cami Analiz Tablosu
| MARMARA İLAHİYAT CAMİ (Üsküdar-İstanbul/2013) | ||
| Caminin Plan Şeması |
Onikigen Tipi Plan Şeması | |
| Caminin Üst Örtü Tipi |
Merkezi Tek Kubbe Üst Örtü | |
| Cephede Etkin Malzeme Çeşidi |
Kompozit Cephe Kaplaması | |
| Taşıyıcı Sistem Tipi | Çelik Konstrüksiyon | |
| Deprem Faktörüyle İncelenmesi |
A2 Düzensizliği- Döşeme Düzensizliği | Yapı onikigen plan şemasına sahip olup yapının ana mekânı içerisinde hanımlar mahfili için ara kat bölümü bulunmaktadır. Bu bölüm toplam alanın 1/3’ünden küçük olduğu için döşeme süreksizliği sorunu bulunmamaktadır. |
| A3 Düzensizliği- Planda Çıkıntılar Olması Durumu |
Bina ana mekânında çıkıntılar bulunmamaktadır | |
| B1 Düzensizliği- Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat) |
Hanımlar mahfilinin olduğu kısımlardaki kolonlarından bağımsız olup birbirini yatay taşıyıcı desteği haricinde etkilememektedir. Bu yüzden zayıf kat riski gözlenmemiştir. |
|
| B2 Düzensizliği-Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Yumuşak Kat) |
Hanımlar mahfili ayrı kolonlarla desteklendiği için yumuşak kat riski görülmemiştir. |
|
| B3 Düzensizliği-Düşey Eleman Süreksizliği |
Yapıda düşey eleman süreksizliği gözlenmemiştir. |