Betonarme yapıların deprem etkisindeki hareketleri incelendiğinde yapının plan ve kesitşemaları üzerinde düzenli bir taşıyıcı sisteme sahip olmaları sürdürülebilirliklerinde önemli bir
faktör oluşturmaktadır. Düzensiz binalar, depreme karşı performansı iyi olmayan bina olarak
tanımlanabilir ve tasarımda göz ardı edilen düzensizlikler sebebiyle binaların kararlı yapısı bozulur,
yatay kuvvetlere karşı savunmasız hale gelir (İlerisoy, 2019). Bu sebeple olabildiğince düzensizliğe
sebep oluşturacak tasarımlardan ve uygulanmalardan kaçınmak gerekir. Binaların deprem etkileri
altındaki davranışlarının belirlenmesinde ve deprem güvenliklerinin değerlendirilmesinde ise
Deprem yönetmelikleri yönlendirici teknik şartnameler olup plan düzleminde (A) ve Düşey
Düzlemde (B) gerçekleşen düzensizlikleri tanımlamaktadır. Türkiye’nin güncel deprem
yönetmeliğindeki düzensizlik tanımları ise aşağıdaki gibidir (Şekil 10) (TBDY, 2018);
A1 Düzensizliği (Burulma Düzensizliği); iki deprem kuvvetinin birbirine dik gelerek yapının
herhangi bir yerindeki en büyük ortalama göreli ötelemesinin aynı doğrultudaki en küçük göreli
ötelemesine oranının 1/2'den fazla olması durumudur.
A2 Düzensizliği; Yapının döşemesindeki boşluklu geçişlerin yapının toplamına oranının 1/3'ten
fazla olması durumunda döşeme süreksizlikleri olarak adlandırılabilecek bozukluklar
oluşmaktadır.
A3 Düzensizliği; Plandaki her iki aksta oluşturulan çıkmalar yapının yüzey alanından %20 fazla ise
yapıda düzensizliklere neden olmaktadır.
B1 Düzensizliği (Dayanım Düzensizliği-Zayıf Kat); Yapının alt etkili kesme alanın üst etkili
kesme alanına oranı 0.8'den düşük olanlar için geçerli olan düzensizliklerdir.
B2 Düzensizliği (Rijitlik Düzensizliği-Yumuşak Kat); Birbiri ile aynı doğrultuda gelen iki
deprem yükünün katlar arasında farklı dayanımlarda dengelenmesi durumudur. Alt ve üst
kattaki göreli kat ötelemesi oranının 2'den fazla olması durumudur.
B3 Düzensizliği; Taşıyıcı sistem düşey elemanların düzensiz şekilde yerleştirilmesinden
kaynaklanan bozuklulardır.
(a) (b)
Şekil 10. Yönetmeliğe göre yatayda (a) ve düşeyde (b) oluşan kat düzensizlikleri şeması
Cami yapılarında tasarımcıların kendi dilini oluşturma çabası, yapının üst örtüsünde ve
cephesinde farklı sistem ve şekil tercihleri ile kendini göstermektedir. Kare, dikdörtgen, belirsiz
şekilli veya değişik geometrik şekiller üzerine oturtulan yapı tasarımları, birbirinden farklılık
gösteren taşıyıcı sistem kurguları ile inşa edilerek çeşitli yapı formlarını oluşturmaktadır. Bu
bağlamda 1999 Marmara depremi sonrasında inşa edilmiş, yüksek riskli deprem bölgesindeki
camiler hakkında literatür taramaları yapılarak yapı hacimleri, plan şemaları ve üst örtü tipleri
bilgilerine ulaşılmıştır. Bu modern camiler içerisinden farklı plan kurguları üzerine oturtulan;
onikigen plan şekli ile Marmara İlahiyat Cami, sekizgen plana sahip Kudüs Cami, dairesel plan
şeması ile Yeşil Vadi Cami, değişken geometrik şekillerde inşa edilmiş olan Sancaklar Cami,
Akçakoca Cami, Gaziemir Sultan Cami ve Hacı Mehmet Gebizli Camileri incelenmiştir. Ayrıca
kare plana sahip olmasına rağmen taşıyıcı sistem ve cephe malzemesi kararları ile birbirinden
farklılık gösteren GOSB Cami, Şakirin Cami, Semazen Cami tasarımları hakkında veriler
toplanmıştır. Seçilen bu 10 caminin Türkiye deprem yönetmeliğinde belirtilen yatayda ve düşeyde
bulunan düzensizlik durumlarına göre incelenerek tablolar oluşturulmuştur
Şakirin Cami Analizi
Şakirin Camii, İstanbul – Üsküdar’daki Karacaahmet Mezarlığı girişinde yer alan camidir.
Cami adını Arapçada ‘’müteşekkir’’ anlamına gelen Şakirin’den almıştır. Cami bir kubbe formunun
modern dille tekrar yorumlanmasıyla tasarlanmıştır. Yapı dışarıdan iç mekânın görülebildiği geniş
açıklıklara sahip olup bina yükü kabuğu taşıyan 4 ayak üzerine doğrudan aktarılmaktadır. Bu
sayede hem geniş açıklıklar geçilerek ara kolonsuz büyük mekânlar oluşması sağlanmış hem de bu
yüklerin deprem kuvvetleri karşısında temele aktarımı sağlanmıştır. Caminin 10.000 m2 alanı ve
500 kişilik kapasitesi vardır.
Avluda 3 ana giriş bulunmakta olup iç kısımda bulunan revaklar kemerli değildir ve kalın
beton kiriş ile kolonlardan tasarlanmıştır. Revak üst örtüsündeki 24 adet kubbe, cami ana
kubbesindeki kabuk formuna benzer formda yapılmış olup revakta kullanılan kalın kolonlu ve
kirişli taşıyıcı elemanları ile sismik performansı düşürecek zayıf kolon-güçlü kiriş etkisinin de
önüne geçilmiştir (Tablo 7) (URL-8).
Sezen, T.N., ve ark., Uluslararası Doğu Anadolu Fen Mühendislik ve Tasarım Dergisi / International Journal of
Eastern Anatolia Science Engineering and Design (IJEASED)
(2021) 3(1):89-116
108
Tablo 7. Şakirin Camisinin Analiz Tablosu
| ŞAKİRİN CAMİ (Üsküdar-İstanbul /2013) | ||
| Caminin Plan Şeması |
Kare Tipi Plan Şeması | |
| Caminin Üst Örtü Tipi |
Kubbe Kabuk Formu Üst Örtü Tipi | |
| Cephede Etkin Malzeme Çeşidi |
Alüminyum Selçuk Dökme- Cam Cephe | |
| Taşıyıcı Sistem Tipi | Betonarme Kabuk Sistem | |
| Deprem Faktörüyle İncelenmesi |
A2 Düzensizliği- Döşeme Düzensizliği | Yapı zemin kat üstü kabuk sistem olduğundan dolayı kat bölmesi bulunmamaktadır. Bu yüzden döşeme süreksizliği durumu da yoktur. |
| A3 Düzensizliği- Planda Çıkıntılar Olması Durumu |
Bina ana mekânında çıkıntılar bulunmamaktadır. | |
| B1 Düzensizliği- Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat) |
Yapı tek kattan oluştuğu için zayıf kat riski görülmemiştir. |
|
| B2 Düzensizliği-Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Yumuşak Kat) |
Yapı tek kattan oluştuğu için yumuşak kat riski görülmemiştir. |
|
| B3 Düzensizliği-Düşey Eleman Süreksizliği |
Yapıda düşey eleman süreksizliği gözlenmemiştir |