Betonarme yapıların deprem etkisindeki hareketleri incelendiğinde yapının plan ve kesitşemaları üzerinde düzenli bir taşıyıcı sisteme sahip olmaları sürdürülebilirliklerinde önemli bir
faktör oluşturmaktadır. Düzensiz binalar, depreme karşı performansı iyi olmayan bina olarak
tanımlanabilir ve tasarımda göz ardı edilen düzensizlikler sebebiyle binaların kararlı yapısı bozulur,
yatay kuvvetlere karşı savunmasız hale gelir (İlerisoy, 2019). Bu sebeple olabildiğince düzensizliğe
sebep oluşturacak tasarımlardan ve uygulanmalardan kaçınmak gerekir. Binaların deprem etkileri
altındaki davranışlarının belirlenmesinde ve deprem güvenliklerinin değerlendirilmesinde ise
Deprem yönetmelikleri yönlendirici teknik şartnameler olup plan düzleminde (A) ve Düşey
Düzlemde (B) gerçekleşen düzensizlikleri tanımlamaktadır. Türkiye’nin güncel deprem
yönetmeliğindeki düzensizlik tanımları ise aşağıdaki gibidir (Şekil 10) (TBDY, 2018);
A1 Düzensizliği (Burulma Düzensizliği); iki deprem kuvvetinin birbirine dik gelerek yapının
herhangi bir yerindeki en büyük ortalama göreli ötelemesinin aynı doğrultudaki en küçük göreli
ötelemesine oranının 1/2'den fazla olması durumudur.
A2 Düzensizliği; Yapının döşemesindeki boşluklu geçişlerin yapının toplamına oranının 1/3'ten
fazla olması durumunda döşeme süreksizlikleri olarak adlandırılabilecek bozukluklar
oluşmaktadır.
A3 Düzensizliği; Plandaki her iki aksta oluşturulan çıkmalar yapının yüzey alanından %20 fazla ise
yapıda düzensizliklere neden olmaktadır.
B1 Düzensizliği (Dayanım Düzensizliği-Zayıf Kat); Yapının alt etkili kesme alanın üst etkili
kesme alanına oranı 0.8'den düşük olanlar için geçerli olan düzensizliklerdir.
B2 Düzensizliği (Rijitlik Düzensizliği-Yumuşak Kat); Birbiri ile aynı doğrultuda gelen iki
deprem yükünün katlar arasında farklı dayanımlarda dengelenmesi durumudur. Alt ve üst
kattaki göreli kat ötelemesi oranının 2'den fazla olması durumudur.
B3 Düzensizliği; Taşıyıcı sistem düşey elemanların düzensiz şekilde yerleştirilmesinden
kaynaklanan bozuklulardır.
(a) (b)
Şekil 10. Yönetmeliğe göre yatayda (a) ve düşeyde (b) oluşan kat düzensizlikleri şeması
Cami yapılarında tasarımcıların kendi dilini oluşturma çabası, yapının üst örtüsünde ve
cephesinde farklı sistem ve şekil tercihleri ile kendini göstermektedir. Kare, dikdörtgen, belirsiz
şekilli veya değişik geometrik şekiller üzerine oturtulan yapı tasarımları, birbirinden farklılık
gösteren taşıyıcı sistem kurguları ile inşa edilerek çeşitli yapı formlarını oluşturmaktadır. Bu
bağlamda 1999 Marmara depremi sonrasında inşa edilmiş, yüksek riskli deprem bölgesindeki
camiler hakkında literatür taramaları yapılarak yapı hacimleri, plan şemaları ve üst örtü tipleri
bilgilerine ulaşılmıştır. Bu modern camiler içerisinden farklı plan kurguları üzerine oturtulan;
onikigen plan şekli ile Marmara İlahiyat Cami, sekizgen plana sahip Kudüs Cami, dairesel plan
şeması ile Yeşil Vadi Cami, değişken geometrik şekillerde inşa edilmiş olan Sancaklar Cami,
Akçakoca Cami, Gaziemir Sultan Cami ve Hacı Mehmet Gebizli Camileri incelenmiştir. Ayrıca
kare plana sahip olmasına rağmen taşıyıcı sistem ve cephe malzemesi kararları ile birbirinden
farklılık gösteren GOSB Cami, Şakirin Cami, Semazen Cami tasarımları hakkında veriler
toplanmıştır. Seçilen bu 10 caminin Türkiye deprem yönetmeliğinde belirtilen yatayda ve düşeyde
bulunan düzensizlik durumlarına göre incelenerek tablolar oluşturulmuştur.
Sancaklar Cami Analizi
2011-2013 yılları arasında İstanbul’un dışında sayılabilecek bir bölge olan Büyükçekmece’de
tasarlanan Sancaklar Camii, modern İslami mimarinin en önemli temsilcilerinden biri olarak dikkat
çekmektedir. Cami dikdörtgene yakın bir geometriye sahip olup 1300 m2 alana oturan sadece ana
ibadet mekânından oluşmaktadır. Camide kadınlar mahfili bulunmamakta olup ana mekâna ulaşılan
kademeli giriş mekânı, son cemaat mahalli özelliği taşımaktadır. Aynı anda 650 kişiye ibadet
imkânı sağlayacak kadar genişlikte olmasına karşın üst örtünün kademeli gitmesi ve döşeme
süreksizliğinin olmaması yapının deprem etkisinde dayanımının yüksek olabileceğini
göstermektedir.
Varlığını minare ile hissettiren cami araziyle bütünleştiği için deprem yüklerine karşı araziyle
bütünleşik hareket edebilmekte ve bağımsız kuvvetlere maruz kalmamaktadır. Cephe analizine göre
bir mağara yapısı olarak betimlenebilecek olan cami, yüksek beton ve taş duvar kullanımı ile
kendisini ifade etmektedir. İç ve dış mekânda hâkim olan modern ve minimalist cami imgesi aynı
zamanda yapının oluşabilecek herhangi bir deprem hasarında önceden tedbir alınabilecek izler
verebilecektir (Tablo3) (Akbulut ve Erarslan, 2017).
Tablo 3. Sancaklar Cami Analiz Tablosu
| SANCAKLAR CAMİ (İstanbul /2013) | ||
| Caminin Plan Şeması |
Dikdörtgene Yakın Plan Şeması | |
| Caminin Üst Örtü Tipi |
Düz Plak Üst Örtü | |
| Cephede Etkin Malzeme Çeşidi |
Doğal Taş Kaplama ve Betonarme Malzeme | |
| Taşıyıcı Sistem Tipi | Betonarme Yapı Sistemi | |
| Deprem Faktörüyle İncelenmesi |
A2 Düzensizliği- Döşeme Düzensizliği | Yapı sadece zemin kattan oluşmakta olduğu ve zemine tamamen oturduğu için döşeme süreksizliği mevcut değildir. |
| A3 Düzensizliği- Planda Çıkıntılar Olması Durumu |
Yapının merdiven ve kıble alanında çıkıntıları mevcut olup bina toplamının %20’sinden az olduğundan dolayı düzensizlik durumu oluşturmamaktadır. |
|
| B1 Düzensizliği- Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat) |
Yapıda merdiven basamaklarıyla kademeli bir iniş mevcuttur ancak kat yoktur. Bu yüzden zayıf kat riski de bulunmamaktadır |
|
| B2 Düzensizliği-Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Yumuşak Kat) |
Yapıda komşu kat olmadığından dolayı yumuşak kat riski de bulunmamaktadır. |
|
| B3 Düzensizliği-Düşey Eleman Süreksizliği |
Yapıda düşey eleman süreksizliği gözlenmemiştir. |