ALAN ÇALIŞMASIBu çalışmada ‘Selimiye ve Ayasofya Cami gibi sembolik değere sahip iki yapının maketlerinin yapımı sürecinde ele alınan tasarım kriterleri ve dikkat edilmesi gereken aşamalar nelerdir?’ sorusuna cevap bularak tümevarım yöntemi ile tarihi yapıların maketlerinin teknolojik imkanlarla üretilmesi esnasında görsel tasarım ögelerinin ve narin strüktürel elemanların maketlere aktarılması ile ilgili dikkat edilmesi gereken kriterlerin ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Maketi tasarlayan mimarın bilgisayar programlarını ve 3 boyutlu yazıcının çalışma mantığını özümseyerek, temsil edeceği sembolik yapının mimari tasarım ilkeleri ile teknolojiyi ustalıkla bir araya getirmesi beklenmektedir.
4.1. Yöntem
Çalışmada Ayasofya ve Selimiye camileri özelinde sembolik yapıların modellenip maket haline getirilmesi aşamaları bir metodoloji meydana getirmek için detaylı bir şekilde açıklanmıştır. Bu açıdan ilk önce tarihi yapıların strüktürel özellikleri literatür taraması ile detaylandırılmıştır. Modellemede maketlerin yansıtması gereken görsel tasarım ilkeleri gözlem yolu ile öncelik sırasına göre sıralanmıştır.
4.2. 3 Boyutlu Yazıcı Kullanılarak Tarihi Cami Maketi Yapımı
Maketlerin üretimine öncelikle caminin bilgisayar ortamında 3 boyutlu olarak modellenmesi süreci ile başlanmaktadır. Modelleme kısaca ‘’Bir fikrin, benzetme yöntemi ile aktarılması’’ anlamında kullanılmaktadır (URL-10). Çalışmada camilerin modellemesini yapmak için 3d studio max programında çizim yapılmıştır. Bu program çok geniş bir kullanım alanına sahip olup, ekran ara yüzü üzerinden sonsuz bir evren içerisinde, çizgisel ve kütlesel olarak objelerin bir araya gelmesi ile kütleler oluşturmaktadır (URL-11). Mimari çizim amacıyla sıklıkla tercih edilen programda camilerin kütlesel hali, gerçeğine olabildiğince uygun şekilde kapalı bir obje olarak oluşturulmuştur. Bu aşamada sadece programın kullanımına hâkim olmak yeterlidir ve bu sayede yapının genel silüeti ekranlara yansıtılarak bir çizim altlığı oluşturulmaktadır. Sonraki aşamada ise üretimin 3 boyutlu yazıcılar vasıtasıyla yapılacak olması, makinenin çalışma prensiplerinin iyi bir şekilde anlaşılmasını gerektirmektedir. Basıma hazır hale getirilmesi gereken modellemede, yapılacak olan müdahaleler için cami mimarisinde uzman bir bakış açısına ihtiyaç duyulmaktadır.
Camilerin kubbe ve kemer gibi eğrisel taşıyıcı elemanlardan oluşan yapısından dolayı, maket üretiminde 3 boyutlu yazıcılar pratik çözümler sunduğu için tercih edilmiştir. Ayrıca geleneksel yöntemlerle üretilen küçük ölçeklerdeki maketlerle gösterilemeyecek detaylar, bu makine sayesinde sanat eserlerine aktarılabilmektedir (Şekil 4-a). 3 boyutlu yazıcı, dijital ortamdaki nesneyi, zeminden başlayarak katmanlar halinde yükselerek inşa etmektedir (Şekil 4-b) (URL-12). Bu şekilde karmaşık veya amorf yapılı cisimlerin oluşması sağlanmaktadır. Yazıcının en temel bileşenleri materyal, tabla ve nozzle denilen sıcak bir uçtur. PLA, ABS vb. malzemelerden oluşan materyaller, makinenin arka bölmesinde, ince bir kablo halinde depolanarak, makineye borular vasıtasıyla bağlanmaktadır. Bu borular, materyali eriterek modeli 3 boyuttaki somut haline taşıyacak olan sıcak uca bağlıdır. Uç, dijital ortamda algıladığı nesneyi katmanlarla dilimlere ayırmaktadır ve sırayla bu dilimleri tabla üzerine işlemektedir. Makinenin çalışma prensibini simülasyonlar üzerinden görmeye yarayan programlar (Cura vb.) sayesinde modellemenin basım aşamaları, ön izleme yöntemi ile test edilebilmektedir. Bu şekilde oluşacak herhangi bir hata, model henüz çizim halinde iken önlenebilmektedir (URL-13).
(a) (b)
Şekil 4: (a) 3 boyutlu yazıcı (3d printer) makinesinde basılan bir taş köprü modeli (Yazarlar tarafından üretilip fotoğraflanmıştır, 20.09.2020). (b) Yazıcının dilimlere ayrılmış katmanlı detayı (URL-12).
Modellemelerin düz kütleler halinde oluşturulan çizimi, basım ölçeğine (1/400) getirildiğinde orantılı bir şekilde küçülmektedir. Camilerin merkezi kubbe gibi geniş açıklık geçen kütleli alanları, baskı makinesinde net algılanmaktadır. Ancak sütunlar ve minareler gibi narin tasarıma sahip yapı elemanlarının, yetersiz bir kalınlıkta kalarak nozzle genişliğinden küçük olması, maketin sağlamlığına ve estetik görüntüsüne olumsuz etki etmektedir. Bu yüzden camilerin sembolik değerini ifade eden narin yapı elemanlarının maketlerde, olduğundan daha büyük veya abartılı şekilde kullanılması ile modellemenin düzenlenmesi gerekmektedir. Strüktürel açıdan yapılan değişimler, camilerin belirgin hatlarının maketlerde yansıtılmasını sağlamaktadır. Bu şekilde camilerin kütlesel tasarımları makette strüktürel anlamda ifade edilebilmektedir ancak simgeselliklerini ifade eden estetik tasarım kriterleri esere henüz yansıtılamamıştır.
Maketin görsel sunum aracı olarak kullanılması, estetik vurgunun önemli olduğunu göstermektedir. Ölçeğin küçük olmasından dolayı detayların istenilen şekilde gösterilememesi eserden beklenen estetik hazzı verememektedir. Bu yüzden detayların işlenmesi gereken maketlerde, 3 boyutlu yazıcıya verilmeden önceki son aşama, camilerin mimari tasarım kriterlerinin iyi analiz edilerek küçük ölçekte nasıl ifade edilebileceğini belirlemektir. Bu açıdan maketi yapan mimarlar tarafından yapıların tasarım kriterlerinin makete aktarılması sırasında bir öncelik sıralaması oluşturulmuştur. Sıralamalar her maket için ayrı olarak değerlendirilmiştir. Bunun sebebi her iki yapının da taşıdığı görsel anlamın ifade edilmesi için gereken kriterlerin farklılaşmasıdır.
3 boyutlu yazıcıda basılan cami maketlerinin sunum aşamasına geçmeden önceki son işlemi, boyanması ve verniklenmesidir. Bu kısımda tasarım kriterlerinin yapıda daha net algılanması için belirlenen öncelik sıralamasına göre boyama işleminde farklı çözümler getirilmiştir. Boyanın içeriği, kalıcılığı ve kalınlığı maketteki detayların baskın bir dille ifade edilmesi konusunda önemlidir. Hassas bir tasarım ürünü olan maketler son olarak çerçevelerine yerleştirilerek sunuma hazır hale getirilmiştir.
Selimiye Cami, Ayasofya Cami, Selimiye Cami maketi, Ayasofya Cami maketi, Minyatür, 3d printer, 3 boyutlu yazıcı, Cami modelleme, 3d studio max