Selimiye ve Ayasofya Camilerinin Mimari Tasarım Kriterlerine Göre İncelenmesi
Bir şeyin sanat eseri olarak kabul edilebilmesi için işlevsel fonksiyonunun yanında bir anlamının olması gerekmektedir. Söz konusu nesne mimarlık disiplinine ait ise, yapının işlevselliğinin dışında taşıdığı anlam sayesinde onu görenlere bazı düşünceler aktarması beklenmektedir. Bu düşünceler yapı hakkında tarihi bilgiler gibi birikimlere sahip olmanın dışında sadece görsel elemanlar ile aktarıldığı zaman, estetik değeriyle ilgili bir yargıya varılabilmektedir. Görüldüğü ilk andan itibaren bilinçdışı olarak değerlendirilen ve otomatik şekilde derecelendirilen bu estetik tasarım kriterleri şunlardır (Göğebakan, 2012):
Ritim; Yapıda elemanların, renklerin, mekânların, boşlukların, formların veya bunun gibi tasarımda öne çıkan dokuların karmaşık veya düzenli olarak tekrarlanmasıdır (URL-6).
Hiyerarşi; Yapının tasarımında bir öğenin diğerine daha baskın şekilde kullanılması durumudur. Malzeme, renk, boşluk gibi unsurların zıtlık oluşturup üstün gelmesi ile hiyerarşi oluşmaktadır (Topatan Orhan,2019).
Denge; Tasarımı oluşturan elemanların uyumlu bir şekilde bütünü oluşturmasıdır (Tavşan, 2000).
Zıtlık; Yapının görselde monotonluk hissi uyandırma endişesine karşı tasarım elemanlarındaki değişkenlerdir (Lauer, 2002).
Uyum; Bütüncül bir kompozisyon ile kendi içinde ve çevresi ile birlikte tasarlanmış olmasıdır (Lauer, 2002).
Oran-Orantı; Tasarım elemanlarının göreceli olarak boyut ve ölçekleri arasında proporsiyonunun dengelenmesidir (Topatan Orhan,2019).
Renk; Tasarımı yansıtmada en etkili etkenlerden biri olan renk, işlev ve estetik değerlerin algılanması için önemlidir (Sema, 2006).
Vurgu; Tasarımda bazı parçaların diğerlerinden daha baskın şekilde kullanılmasıdır (Lauer, 2002).
Simgesellik; Yapının sembol veya simge halini alabilmesi halidir. Yani yapı tasarlanırken biçimlenmesinin potansiyel olarak değerlendirilmesi ile ortaya çıkan semboldür (URL-10).
Dolu-Boş Etkisi; Yapının cephesinde ve genel plan şemasında biçim-yüzey ikilisinin üç boyuttaki karşılığı dolu-boş olarak görülmektedir. Yapıdaki hacimsel değişimler algıyı kuvvetlendirmektedir (Çelen Öztürk, Kaçar, Alptekin, 2018).
Doku; Yapının yüzey ve malzeme algısını yansıtarak estetik algıyı kuvvetlendirmesidir. Doku dokunsaldır ancak görsel olarak renk ve aydınlatma ile hissi verilebilmektedir (Sema, 2006).
Yapılan çalışmada Selimiye ve Ayasofya camilerinin estetik tasarım kriterleri yazarlar tarafından görsel olarak okunarak tablolar oluşturulmuştur (Tablo 2-3). Bu değerlendirmelerin sebebi; tarihi camilerin maketlerini yapan mimarın, yapıların simgeselliğini temsil edebilmek amacıyla estetik tasarım ilkelerinden faydalanmasıdır. Mimar, bu ilkeleri yapının sembolik değeri ve üretim imkanları ile kıyaslayarak bir öncelik sıralaması halinde maketine aktarmıştır.
Tablo 2: Selimiye Cami’nin Estetik Tasarım Kriterleri Okuması

Estetik Tasarım Kriterleri	Selimiye Cami
Ritim	Camide kubbeyi oluşturan malzemelerin birleşim detaylarının ve desteklerinin kubbe boyunca dönerek tekrarlanması, Camide cephelerde ve ana kubbenin çevresinde pencere yivlerinin tekrar edilmesi ile ritim oluşturulmuştur.
Hiyerarşi	Yapıda ana kubbenin diğerlerinden daha merkezde ve büyük yapılması, ‘Allah’ın tek olması’ kavramını baskın kılmak amacıyla, hiyerarşi elemanı olarak kullanılmıştır. Ayrıca minarelerin oldukça ince ama yüksek inşa edilmesi kubbenin baskınlığını geçmeden destekler niteliktedir.
Denge	Caminin ana kubbesinin çevresi kademe kademe küçülen yarım kubbelerle desteklenerek dengeli bir geçiş sağlamaktadır. Ayrıca cephelerdeki pencere ve revakların yapının üst kısımlarına doğru orantılı şekilde küçülmesi yapı kütlesinin genelinde denge kriterini göstermektedir.
Zıtlık	Caminin kabuk formunun eğrisel olması ile plan şemasının köşeli ve kare tasarımı yapıda zıtlık ilkesini tanımlamaktadır. Aynı zamanda sütunların ve yivli tasarım öğelerinin düşey eksende kullanılmasına karşın yapıyı oluşturan taş malzeme yatay şekilde zıtlık oluşturmuştur. Bu tasarım kriteri yapıda etkin bir zıtlık oluşturmak yerine monotonluğu bölecek şekilde kullanılmıştır.
Uyum	Yapının avlusunda kullanılan mermer döşemeler, merkezde bulunan şadırvanın çevresini takip ederek sıralanmaktadır. Bu şekilde merkezden çevreye doğru malzeme ile bir yayılım sağlanmıştır. Ayrıca uyum, caminin mekânları arasındaki geçişlerde kademeli olarak ilerlemesi ile sağlanmıştır.
Oran-Orantı	Uyum ve ritim ilkelerini karşılayan ana kubbenin çevresindeki kademelenme, oran-orantıya dikkat edilerek tasarlanmıştır.  Minareler ile avlu revaklarının yüksekliği, merkez kubbenin doğru orantıda konumlandırılması ile ezici bir fark oluşturmamıştır.
Renk	Yapıda doğal renk olgusu tercih edilmiştir. Renkler arasında hem uyum faktörü hem de zıtlık birlikte kullanılmıştır. Caminin kubbelerindeki kurşun renginin yumuşaklığı ile cephedeki açık renk uyumu göstermektedir. Ancak merkez kubbesinin altındaki pencere açıklıkları ve destek bölümlerinde kullanılan renk, genel uyuma zıtlık oluşturarak kendine has bir tasarım ögesi olarak görülmektedir.
Vurgu	Renk, oran orantı ve hiyerarşi ilkelerinde dikkat çeken merkezi kubbe, aynı zamanda bir vurgu elemanı olarak kullanılmıştır. Geniş açıklık geçen tek kubbe olması ve renk ile bütünden ayrılması, yapının temel simgesinin ana ögesi olduğunu göstermektedir.
Simgesellik	Simgesellikte öne çıkan esaslar caminin minareleri ile ana kubbesidir. Vurgu ve hiyerarşi kriterlerine göre özgün bir algı oluşturan cami, Kubbesi ve 4 minaresi ile şehir silüetinde yerini almış önemli bir simgedir.
Dolu-Boş Etkisi	Yapının tüm revaklarında boşluk etkisi algılanmaktadır. Caminin zemin katında görülen boşluklar tüm yapıda devam ettirilmiştir ancak bu cephe hareketi üst katlara doğru pencere büyüklükleri küçültülerek ifade edilmiştir. Bu şekilde dolu-boş etkisi yapıda orantılı bir cephe hareketi oluşturmuştur.
Doku	Cami doğal taştan yapılmıştır. Bu doku birleşim detaylarında baskın olarak kullanılarak yapının estetik kriterlerinin malzeme ile verilmesine imkân sağlamıştır.

 
Tablo 3: Ayasofya Cami’nin Estetik Tasarım Kriterleri Okuması

Estetik Tasarım Kriterleri	Ayasofya Cami
Ritim	Camide kubbe kurşun birleşim detaylarının ve desteklerinin kubbe boyunca dönerek tekrarlanması ritim sağlamaktadır. Ayrıca kubbelerin pencere ile birleştiği yerlerde oluşturulan boşluklar ve tekrarlanan destekler ritmi kuvvetlendirmektedir.
Hiyerarşi	Yapıda merkezi kubbenin ana taşıyıcı olarak tasarlanması, yapı merkezinde bir hiyerarşinin hissettirilmeye çalışıldığını göstermektedir.
Denge	Caminin karşılıklı iki tarafı yarım kubbelerle desteklenmektedir.  Buna karşın kubbenin diğer iki aksı pencere boşlukları şeklinde tasarlanmıştır. Oluşan kapalı hacmin yayılımı, pencerelerin sıralandığı kemer hizasından çıkan 2 tonoz yapısı ile dengelenmiştir. Sonuçta yapıda kapalı kütle dağılımı konusunda bir dengeleme yapılmıştır.
Zıtlık	Cami farklı dönemlerde ve değişik tarihlerde birçok ekleme ile karmaşık bir tasarım müdahalesiyle ilerlemiştir. Çevreye yayılımı karmaşık bir yapı planını baz alsa da yapı tasarımın simetriden uzak bir yönelimde olduğu görülmektedir.
Uyum	Yapının genelinde farklı tarihsel dönemlerde yapılan müdahaleler nedeniyle bir uyum birlikteliği gözlenmemektedir.
Oran-Orantı	Caminin 4 tarafında eklenen minareler yapının oran-orantısını sağlamak amacıyla düşük yükseklikte ve tek şerefeli olarak inşa edilmiştir. Caminin çevreye yayılımı merkezden aşağıya kademeli ve orantılı şekilde yapılmıştır.
Renk	Ayasofya’nın kendisi ile özdeşleşen kızıl bir rengi vardır. Alışılmışın dışında olan tercihi yapıya spesifik bir özellik katmıştır. Yapının çatısında kullanılan gri tonu ile kubbe altı pencereleri uyumlu renklerden tercih edilmiştir.
Vurgu	Yapıda dikkati çeken vurgu faktörü tek kubbe tasarımı ve caminin renk seçimi üzerinden sağlanmıştır.
Simgesellik	Kendine has rengi, minareleri, kubbeli yapısı ve bu kubbenin 2 yanında uzanan 4 adet tonozlu yapısı ile özgün bir tarihi eser niteliğindedir.  Ayasofya’nın sadece Türkiye değil, aynı zamanda dünyada da bir sembol olduğu bilinmektedir.
Dolu-Boş Etkisi	Yapıda baskın bir dolu-boş etkisi görülmektedir. Aralıklarla yerleştirilmiş payandalar yapının sağlamlığını artırmak amacıyla yapılsa da estetik açıdan dolu-boş etkisi oluşturmaktadır. Aynı zamanda kubbenin altındaki pencere boşlukları da tekrarlı bir ritim ile dolu boş etkisini kuvvetlendirmektedir.
Doku	Cami doğal taş malzeme ile inşa edilmiştir. Çevresine eklenen payandaların farklı bir doğal taş türü ile devam etmesi, yapı dokusunda bir zıtlık oluşturmaktadır.

Tablo 3: Ayasofya Cami’nin Estetik Tasarım Kriterleri Okuması
  Mimari Tasarım Kriterleri, Selimiye Cami maketi, Ayasofya Cami Maketi, Ritim, Hiyerarşi, Uyum, Oran Orantı, Renk, Vurgu, Simgesellik, Dolu Boş Etkisi, Doku, Hiyerarşi, Zıtlık, Denge, Tarihi Cami mimari tasarım Kriterleri